تازه‌ترین گزارش از وضعیت اقتصادی ایران
کرونا با معیشت مردم چه کرد؟

اثر کرونا بر اقتصاد ایران بیش از آنکه با تأثیر آن بر عدد رشد اقتصادی نشان داده شود، با تأثیر بر معیشت مردم قابل اندازه‌گیری است. زیرا کرونا بخش‌هایی از اقتصاد را تحت تأثیر قرار داده که بیشترین اشتغال طبقات پایین در آن است.

  • کد خبر: 669
  • نسخه چاپی
  • تاریخ خبر: دوشنبه 5 آبان 1399 - 10:28

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی و پایش آثار اقتصادی کرونا به منظور بررسی اثرات کرونا بر رشد اقتصادی، لازم است تا این بررسی در سه بخش صورت گیرد. اثرات کرونا بر بخش‌ها و رشد اقتصادی، اثرات بر روی اشتغال و اثرات بر روی وضعیت رفاه و معیشت خانوار.

نرخ رشد اقتصادی فصل بهار بدون نفت منفی 1.7 اعلام شده است. در تحلیل اثر شوک کرونا به اقتصاد کشور و به طور خاص رشد تولید ناخالص داخلی، توجه به تفاوت ماهوی شوک تحریم و شوک کرونا بسیار مهم است. ادعا این است که شوک تحریم، بخش‌ها و بنگاه‌هایی را متأثر ساخت که سهم آنها در تولید ناخالص داخلی بسیار بیشتر از سهم آنها در اشتغال است. یعنی هرچند شوک تحریم باعث کاهش رفاه ایرانیان شده، اما بیشتر از همه بخش‌هایی را متأثر ساخته که طبقات پایین جامعه از رشد و رکود آن بهره کمتری می‌برند. اما شوک کرونا، بخش‌هایی را متأثر ساخته که سهم آنها در تولید ناخالص داخلی بسیار پایین و سهم آنها در اشتغال و به خصوص اشتغال غیر رسمی و مرتبط با طبقات متوسط و پایین بسیار بالاست.

شوک تحریم بخش نفت و بخش صنعت را بیشتر از سایر بخش‌ها متأثر ساخت. در بخش صنعت، بنگاه‌های بزرگ صنعتی (مانند خودروسازی‌ها) نسبت به بنگاه‌های کوچک، تأثیر بسیار بیشتری از شوک تحریم پذیرفتند. اما شوک کرونا آن دسته از صنایعی را با آسیب مواجه کرد که کمتر از تحریم تأثیر پذیرفته بودند. صنایعی مانند چرم و پوشاک که دارای بنگاه‌های خرد و کوچک‌تری نیز هستند، از کرونا آسیب‌های جدی دیدند. بنگاه‌هایی که اشتغال در آنها کمتر دارای قراردادهای رسمی بوده و تحت پوشش بیمه‌های بیکاری قرار ندارند. 

در این باره بیشتر بخوانید


اما، بزرگترین اثر کرونا بر روی بخش خدمات بوده است. بخش خدمات از جمله بخش‌هایی است که هرچند نسبت به سایر بخش‌های اقتصاد آسیب کمتری از تحریم دید، اما به شدت از شوک کرونا تأثیر پذیرفت. در این بخش، خدماتی مانند حمل و نقل، گردشگری و توریسم بیشترین آسیب را دیده‌اند. اما در کنار آن بخش‌های دیگری مانند آموزش، عمده فروشی و خرده فروشی و قسمتی از بخش‌های مرتبط با مواد غذایی مانند فروشندگان آبمیوه و اغذیه فروشی‌ها نیز آسیب‌های قابل توجهی را متحمل شده‌اند.

نگاهی به داده‌های رشد اقتصادی سه ماهه اول سال 1399 که توسط مرکز آمار منتشر شده نیز، تأییدی بر این ادعاست . در سه ماهه اول سال 1399 بزرگترین رشد منفی (پس از بخش نفت) را بخش خدمات داشته و نکته بسیار مهم و قابل توجه آنکه در بخش خدمات نیز، گروه «ساير خدمات عمومي، اجتماعي، شخصي و خانگي» که مرتبط با مشاغل عده زیادی از خویش فرمایان و مشاغل غیر رسمی است، با رشد منفی 63 درصد بیشترین کاهش در تولید ناخالص داخلی را در میان سایرگروه‌ها داشته است.

این موارد نشان می‌دهد که اثر سهم بزرگی از مشاغل در این بخش‌ها از بین رفته‌اند. برای روشن‌تر شدن ابعاد این موضوع، به اثر کرونا بر اشتغال و معیشت خانوار می‌پردازیم.


اثر کرونا بر اشتغال

نگاهی بر اثر کرونا بر اشتغال، تأییدی بر یافته‌های بخش قبل است. مشاغل ایجاد شده طی سال‌های 1393 تا 1398 دارای ویژگی‌هایی بوده که شوک کرونا تأثیر بسیار قابل توجهی بر آنها داشته است. در حدود 3 میلیون شغل ایجاد شده در این بازه زمانی مشاغلی بودند که عمدتا توسط جوانان و با سرمایه اندک ایجاد شدند و ویژگی اصلی آنها این بوده که به شدت با تقاضای خانوار و حضور آنها در بیرون از خانه مرتبط بوده است. نتایج اولیه از شوک کرونا در بهار 1399 نشان از کاهش  1٫5 میلیون شغل و در تابستان  نیز تنها با یک بهبود جزئی، کاهش 21/1 میلیون دارد. یعنی اثر شوک کرونا بر مشاغل در تابستان نیز ادامه داشته است. بررسی ویژگی‌های این مشاغل نشان می‌دهد که بخش بزرگی از همان مشاغل ایجاد شده طی سال‌های 1393 تا 1398 به یکباره از بین رفته است.

 1.5 میلیون شغل از دست رفته در بهار دارای ویژگی‌های زیر است:

  • حدود نیمی از کاهش اشتغال در اشتغال زنان رخ داده است
  • حدود 45 درصد از کاهش 1٫5 میلیون نفری شاغلان در بین شاغلانی اتفاق افتاده که دارای اشتغال ناقص بوده‌اند.
  • نیمی از کاهش اشتغال در بخش خدمات بوده است.
  • 1 میلیون نفر از اشتغال بنگاه‌های دارای 1 تا 4 کارکن کاسته شده است.
  • 70 درصد از کاهش اشتغال مربوط به مشاغل غیرمزد و حقوق بگیری (کارکنان مستقل، کارفرمایان، و کارکنان فامیلی بدون مزد)
  • 30 درصد مربوطه به کارکنان مزد و حقوق بگیر بخش خصوصی بوده است.

نکته مهم دیگر در خصوص اثرات کرونا بر اشتغال، کاهش قابل توجه نرخ مشارکت هم در بهار و هم در تابستان 1399 است. به طوریکه نرخ مشارکت در تابستان نسبت به تابستان سال قبل، 3٫1 درصد کاهش داشته است.

در مجموع هرچند که به نظر می‌رسد در تابستان، بخش کوچکی از مشاغل از دست رفته احیا شده، اما طولانی شدن کرونا باعث می‌شود تا بخشی از مشاغل از دست رفته برای همیشه از بین روند. کاهش 1٫21 میلیون شغل به معنای آن است که این تعداد خانوار در تأمین معاش خود، دچار مشکلات جدی شده‌اند که به علت درصد پایین برخورداری از بیمه بیکاری در این مشاغل، مشکل تأمین معیشت در این خانوارها جدی است. بررسی‌های این بخش مجددا شاهدی بر این ادعاست که اثر کرونا بر معیشت خانوار به شدت بیشتر از اثر آن بر عدد رشد اقتصادی است.


اثر کرونا بر رفاه و معیشت خانوار

اثر کرونا بر معیشت خانوار از مسیر کاهش اشتغال (که در بالا به آن اشاره شد) خواهد بود. از آنجایی‌که اصلی‌ترین داده‌ها در بخش خانوار، داده‌های هزینه و در آمد خانوار سالیانه است، تا انتشار داده‌های سال 1399 نمی‌توان اظهار نظر قطعی در باره اثر شوک کرونا بر وضعیت رفاهی خانوار کرد. اما نگاهی به وضعیت خانوارهای ایرانی پیش از شوک کرونا، تا حدودی می‌تواند در این زمینه کمک کننده باشد. تازه‌ترین نتایج برآورد نرخ فقر توسط مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، نرخ فقر 27 درصدی در سال 1398 را نشان می‌دهد. عددی که انتظار می‌رود با توجه به مشاغل قابل توجهی که از دست رفته در سال 1399 نیز رشد داشته باشد.

نمودار 9 درصد خانوارهای دارای دارای شاغل و پرداخت حق بیمه در سال 1397

منبع: مرکز پژوهش‌های مجلس، شماره مسلسل 17011

نمودار 9 دو موضوع را در کنار هم نشان می‌دهد. اول آنکه سهم شاغلان در دهک‌های پایین درآمدی بسیار بالاست. یعنی تقریبا تنها منبع درآمدی این خانوارها، درآمد ناشی از شغل است. دوم آنکه سهم مشاغل رسمی در این خانوارها بسیار اندک است. این دو مورد به این معناست که اشتغال از دست رفته که در بیشتر در مشاغل غیر رسمی متمرکز بوده، وضعیت دهک‌های پایین درآمدی را به مراتب بدتر از قبل خواهد کرد. باید توجه داشت که در حدود یک میلیون و دویست هزار شغل، برای شش ماه از دست رفته و این موضوع به شدت وضعیت معیشت را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

 

جمع‌بندی

هدف از مطالب عنوان شده در این بخش از گزارش، تأکید بر این نکته بود که هرچند کرونا موجب کاهش در رشد اقتصادی کشور شده اما اثر آن بر رفاه و معیشت خانوار از طریق اثر بر میزان کاهش اشتغال، به مراتب بیش از اثر بر عدد رشد اقتصادی است و از این رو مقایسه رشد اقتصادی ایران با سایر کشورها، نباید ما را در این زمینه به اشتباه انداخته و موجب کم برآوردی اثر کرونا بر اقتصاد ایران شود.

ارسال دیدگاه ها

پیغام شما با موفقیت ارسال شد
کاراکترهای باقی مانده : ( 1000) حرف